27 Νοεμβρίου 2010

The death of the human city

Κωνσταντίνος Δοξιάδης, The death of the human city, μελάνι σε χαρτί (1972)


Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του έργου του Κωνσταντίνου Δοξιάδη είναι αναμφισβήτητα η έκτασή του. Η έκταση του έργου του έχει να κάνει τόσο με την ποσότητα των έργων όσο και με την κλίμακα του σχεδιασμού, αφού δεν μιλάμε μόνο για κτίρια, αλλά συχνά για το σχεδιασμό ολόκληρων πόλεων. Αν σκεφτούμε μάλιστα ότι αυτό το έργο εξαπλώνεται σε περισσότερες από σαράντα χώρες τότε γίνεται κατανοητή η σημασία αυτού του έργου. Ένα τόσο σημαντικό έργο είναι φανερό ότι δεν απαιτεί μόνο γνώση αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, αλλά κυρίως ιδιαίτερες οργανωτικές ικανότητες, απαιτεί δηλαδή την ανάπτυξη σύνθετων στρατηγικών που επιτρέπουν αφενός την κατανόηση και αφετέρου την παράλληλη αντιμετώπιση αρχιτεκτονικών, πολεοδομικών, τεχνικών, οικονομικών, πολιτικών, πολιτιστικών ζητημάτων.

Αυτή η διαπίστωση οδήγησε το Δοξιάδη να εισάγει την επιστήμη της Οικιστικής (Ekistics). Εκεί που η αρχιτεκτονική και η πολεοδομία αδυνατούσαν να δώσουν απαντήσεις σε προβλήματα που τις υπερέβαιναν η οικιστική εμφανίστηκε ως η μόνη λύση. Μπορεί η Οικιστική να μην καθιερώθηκε τελικά ως αυτόνομη επιστήμη, αλλά αυτό που έχει ενδιαφέρον ξανά σήμερα είναι η θεώρηση ότι ένας αρχιτέκτονας για να δημιουργήσει μπορεί ακόμα και να «κατασκευάσει» μια νέα επιστήμη, να ορίσει μια δική του μεθοδολογία για να δώσει λύσεις σε σύνθετα προβλήματα. Έτσι παραμένει επίκαιρη η πεποίθηση του Κωνσταντίνου Δοξιάδη ότι η επιστήμη και η μέθοδος είναι η μόνη λύση για την προσέγγιση θεμάτων σχεδιασμού στη σύγχρονη πόλη.

Σε αυτήν την διεπιστημονική προσέγγιση του σχεδιασμού η πρώτη διαδικασία ώστε να συγκροτηθεί μία πρόταση δεν είναι κάποιο σκίτσο σε ένα λευκό χαρτί, αλλά η συστηματική συλλογή πληροφοριών (data). Στο έργο του Δοξιάδη η στατιστική και τα διαγράμματα ως οργάνωση της πληροφορίας έχουν το σημαντικότερο ρόλο αφού περιγράφουν τη στρατηγική που θα ακολουθηθεί. Τα στατιστικά δεδομένα παρέχουν δείκτες που βοηθούν στο να μελετηθούν τα προβλήματα στη διαχρονική τους εξέλιξη. Ήδη από πολύ νωρίς ο Δοξιάδης αναζητούσε μία επιστημονική προσέγγιση, μία τεχνική που θα κωδικοποιούσε τα δεδομένα, στη συνέχεια θα τα σχηματοποιούσε μέσω των διαγραμμάτων ώστε τελικά να μπορεί να οργανωθεί το ζητούμενο, που είναι ο σχεδιασμός. Στο μικροσκόπιο της μελέτης μπαίνει η πόλη, η ιστορία, η οικονομία, η ανθρώπινη συμπεριφορά. Ακόμα και η διαχείριση του χρόνου κωδικοποιείται ποσοτικά ώστε να καταστεί μετρήσιμη, να γίνει δηλαδή αξιοποιήσιμο μέγεθος.

Ο άνθρωπος… δαπανά το 76% της ζωής του στο σπίτι και το 24% μακριά από αυτό…. Ξοδεύει το 36% για να κοιμηθεί, το 20% στη δουλειά και το 10% να φάει, να ντυθεί, να πλυθεί. Του μένει ένα 34% ή το ένα τρίτο της ζωής του για ψυχαγωγία, ευχαρίστηση, σκέψη κ.ο.κ. Αυτό το ένα τρίτο αποτελεί τη βασική διαφορά ανάμεσα στον άνθρωπο και το ζώο.

Θα λέγαμε ότι ο σχεδιασμός δεν μπορεί να αρχίσει αν δεν υπάρχει αυτή η προεργασία. Οι επιλογές δικαιολογούνται από τη διερευνητική αυτή φάση και η διερεύνηση οδηγεί στις συγκεκριμένες επιλογές. Το ζητούμενο βέβαια παραμένει η παραγωγή έργου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει όμως η σύνθεση των δεδομένων. Εκεί όπου τα φαινόμενα δεν εξηγούνται μέσα από την υφιστάμενη γνώση δημιουργούνται νέοι σχηματισμοί, νέες έννοιες, νέα εργαλεία, νέες τεχνικές. Οι χάρτες επανασχεδιάζονται με έναν τρόπο ευρηματικό και τα προβλήματα τίθενται σε νέες βάσεις. Ο Δοξιάδης εισάγει με ευκολία νέους όρους. Συνθέτει νέες λέξεις όπως συνθέτει μια νέα αρχιτεκτονική διαδικασία σε μία προσπάθεια να φωτίσει την πολυπλοκότητα των οικιστικών φαινομένων και ταυτόχρονα να εισάγει τον κόσμο σε πρωτόγνωρα μορφώματα τα οποία θα κάνουν την εμφάνισή τους στο μέλλον και θα οδηγήσουν σε μια διαφορετική αντιμετώπιση. Έτσι λέξεις όπως: Dynametropolis, Dynapolis, Dystopia, Ecumenopolis, Ekistics, ELS (Ekistic Logarithmic Scale), LANWAIR (Land, Water, Air), PreΤheDe (PRevention,THerapy and DEvelopment), SMSA (Standard Metropolitan Statistical Area) κ.α. ορίζουν ένα νέο περιβάλλον όπου η σκέψη αναφέρεται στο μέλλον και οι έννοιες κωδικοποιούνται για να αποκτήσουν χρηστικότητα. Έτσι η ιδέα (IDEA = Isolation of Dimensions and Elimination of Αlternatives) δεν έχει να κάνει με κάποια προσωπική σκέψη ενός δημιουργού αλλά με την συστηματική επεξεργασία των δεδομένων. Ακόμα και οι μελέτες του Δοξιάδη κωδικοποιούνται (HUCO, AGC, COF κοκ) αφού δεν έχει σημασία το θέμα καθαυτό αλλά η άμεση μεταφορά της πληροφορίας, η διασύνδεση των δεδομένων, ο ορισμός μιας δικτυακής μεταγλώσσας.

Αυτό που αναζητά ο Δοξιάδης είναι επομένως κάτι τελείως διαφορετικό από μία προσωπική έκφραση. Ο Δοξιάδης δομεί σταδιακά και συστηματικά τις τεχνικές εκείνες που θα μπορέσουν να συλλέξουν και να οργανώσουν την πληροφορία ώστε να γίνει αποτελεσματικότερη η επέμβαση. Μοιάζει να οργανώνει μία στρατηγική που θα του επιτρέψει να αντιμετωπίσει εύστοχα και με ακρίβεια οποιοδήποτε πρόβλημα παρουσιαστεί, οπουδήποτε αυτό κι αν βρίσκεται, οσοδήποτε μεγάλο κι αν είναι.

Ο Δοξιάδης λαμβάνει τα προμηνύματα της μελλοντικής κατάστασης όταν διαπιστώνει ότι οι πόλεις της εποχής του έχουν φτάσει σε αδιέξοδο. Τι νόημα έχει η τεχνολογία αν δεν μπορεί να αλλάζει τα δεδομένα της καθημερινής ζωής; Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η μετακίνηση στις πόλεις.

Ας σκεφτούμε τη μετακίνηση. Μέχρι τον 18ο αιώνα, ο άνθρωπος των πόλεων ζούσε κατά μέσο όρο σε μία μέγιστη απόσταση δέκα λεπτών από το κέντρο της πόλης. Αυτός ο χρόνος αυξήθηκε την εποχή του σιδηρόδρομου, και τώρα είναι περίπου μία ώρα στις μεγάλες μητροπόλεις. Παρά τις υψηλές ταχύτητες για τις οποίες είμαστε όλοι τόσο περήφανοι, οι μεγάλες πόλεις σήμερα διασχίζονται με μια μέση ταχύτητα 16 χιλιομέτρων την ώρα –την ίδια ταχύτητα που είχαν τα ιππήλατα αμάξια στην αρχή του αιώνα. Τι νόημα έχει λοιπόν να οδηγούμε αντί να περπατάμε;

Αυτό που θέλει ο Δοξιάδης είναι η καλυτέρευση της ανθρώπινης καθημερινότητας. Και αυτό δεν μπορεί να έρθει παρά μόνο από μια άμεση και γενικευμένη δράση. Μια δράση που θα επιτρέψει την ομαλή μετάβαση προς την οικουμενόπολη, τη μοναδική και ενιαία πόλη, τη νέα «αστική παγγαία».


Ο Δοξιάδης είναι το πρότυπο του αρχιτέκτονα ο οποίος σχεδιάζει πριν απ’ όλα τις τεχνικές εκείνες που θα του επιτρέψουν να δράσει. Αντλώντας δεδομένα από διαφορετικά επιστημονικά πεδία συνθέτει κυρίως μία στρατηγική αντιμετώπισης της ραγδαίας αστικοποίησης. Το έργο του δεν μπορεί να αξιολογηθεί αν δεν δοθεί σε αυτό το γεγονός η σημασία που του αντιστοιχεί. Αυτή η παραγωγή γνώσης είναι και το σημαντικότερο. Και ο Δοξιάδης, όπως ο Le Corbusier πριν από αυτόν ή ο Rem Koolhaas στις μέρες μας, είχε ισχυρή θέληση να παράγει. Δεν μπορούσε να γίνει διαφορετικά. Άλλωστε, όπως πίστευε και ο Le Corbusier, όποιος δεν παράγει πεθαίνει...


απόσπασμα από το το άρθρο μου:

«Από την πληροφορία στη δράση: Η στρατηγική του σχεδιασμού στον Κωνσταντίνο Δοξιάδη», στο δίτομο έργο Ο Κωνσταντίνος Δοξιάδης και το έργο του, Αθήνα: TEE, 2009, σ. 516-536.