25 Φεβρουαρίου 2011

11ο Πανελλήνιο Συνέδριο Αρχιτεκτόνων

Το πρόγραμμα του συνεδρίου εδώ:

http://www.sadas-pea.gr/11/11-PAS-program.pdf

Η εισήγησή μου με τίτλο: "Ανάμεσα σε επιστήμη και τέχνη, η ελληνική αρχιτεκτονική μέσα από το περιοδικό Τεχνικά Χρονικά"θα γίνει το Σάββατο 19 Μαρτίου στις 12μ.μ.


22 Φεβρουαρίου 2011

X house (2007)

 
 
                                                     φωτογράφηση: Αλεξάνδρα Φωκαεύς

7 Φεβρουαρίου 2011

Ο Πικιώνης και η ιστορική ‘διαφορά’


Ο Δημήτρης Πικιώνης είναι ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες αρχιτέκτονες και η αναφορά στη σκέψη και το έργο του είναι αναφορά σε κάτι μυθικό. Όμως η ενασχόληση μαζί του αφήνει πολλαπλά αναπάντητα ερωτήματα και ο μύθος γύρω από αυτόν δημιουργεί αποστάσεις οι οποίες αποθαρρύνουν την έρευνα και εμποδίζουν την προσέγγιση. Αν ο Πικιώνης φαίνεται δυσνόητος ή απόμακρος αυτό συμβαίνει επειδή έχει αποσυνδεθεί από τον φυσικό χώρο του, από το ιστορικό του πλαίσιο και τις ευρύτερες πνευματικές αναζητήσεις της εποχής του. Όσο δεν συνδέεται με το ιστορικό-θεωρητικό περιβάλλον του, ο Πικιώνης κινδυνεύει να παραμείνει μία μοναδική, ιδιοσυγκρασιακή και «ξένη» παρουσία στην ελληνική αρχιτεκτονική. Αντίστοιχα το έργο του - έργο αναμφισβήτητα ιδιαίτερο και προσωπικό το οποίο δεν μπορεί εύκολα να ενταχθεί σε στυλ ή κινήματα – κινδυνεύει να παραμείνει ουσιαστικά άγνωστο. Άγνωστο ως προς τις θεωρητικές πηγές του, το φιλοσοφικό του υπόβαθρο, τη σκέψη που το γεννά δηλαδή. Η παρακάτω μικρή ιστορία θα επιχειρήσει να φέρει τον Πικιώνη λίγο πιο κοντά σε εμάς.
Σκηνή πρώτη

Άνοιξη του 1910. Ο Δημήτρης Πικιώνης, στον λόφο του Φιλοπάππου, λίγο πάνω από το ναό του Αγίου Δημητρίου. Στο χέρι του κρατάει ένα χαρτάκι όπου έχει σημειώσει μία φράση του Περικλή Γιαννόπουλου: Σταθήτε εις ένα μέρος των Αθηνών [...] Προτιμήσατε να αναβήτε εις το εξωκκλήσιον του Αγ. Δημητρίου, υπό την Ακρόπολιν […] Καθίσατε χωρίς καμμίαν σκέψιν, χωρίς κανένα σκοπόν κι' αφήσατε την ψυχήν σας ελευθέραν […] και τον εγκέφαλόν σας να φωτογραφή εις τον σκοτεινόν του θάλαμον λόφους, βουνά, ακτάς, νερά, καπνούς, χρώματα, ό,τι φαίνεται. Τί βλέπετε;[1]


Ο Πικιώνης διαβάζει τη φράση του Γιαννόπουλου και κοιτάει το τοπίο, διαβάζει-κοιτάει. Διαβάζει-κοιτάει. Ξαναδιαβάζει. Προσπαθεί να δει. Προσπαθεί να καταλάβει. Εκεί επάνω, γράφει ο Γιαννόπουλος, ο θεατής έχει το κεφάλι του ακριβώς εκεί που πρέπει. Σαν να πρόκειται για μια φωτογραφική μηχανή η οποία στήνεται πάνω σε ένα τρίποδο, και οριζοντιώνεται (ούτε πολύ υψηλόθεν, ούτε πολύ χαμηλόθεν), εκεί όπου μπορεί να βλέπει τα πάντα, τρεις ώρες πριν τη δύση του ήλιου όταν το φως είναι το κατάλληλο το μάτι του θεατή «διαβάζει» με ακρίβεια τον χώρο. Τι είναι αυτό που βλέπει κανείς άραγε; Τι έχει μπροστά του;


Ο Πικιώνης θυμάται την πρόσφατη παραμονή του στο Μόναχο. Τις συζητήσεις που έκανε με τον Μπουζιάνη. «Πρέπει να μάθουμε να βλέπουμε», λέγανε. «Να βλέπουμε πίσω από αυτό που φαίνεται». Αυτό σημαίνει το γερμανικό «Wissen»: «βρίσκω», «γνωρίζω», «βλέπω».[2] Τα ίδια έγραφε και o Vischer, / o Fiedler, o Göller, o Schmarsow. Μέσα από την «συμπάθεια», την «εναίσθηση» και την «εποπτεία» είναι που ο άνθρωπος ενώνεται με τον κόσμο, με το σύμπαν, με το Θείο.[3] Η κατανόηση του κόσμου προκύπτει από την «όξυνση της όρασης». Τότε ήταν που ο Πικιώνης είχε δει και εκείνα τα έργα του Σεζάν. Ήταν μια αποκάλυψη. Αυτό ήθελε να κάνει και αυτός. Να ασκήσει την όρασή του, να ξαναμάθει να βλέπει.[4] Αυτή η αναζήτηση ήταν που τον έκανε να εγκαταλείψει το Μόναχο και να πάει στο Παρίσι.[5] Εκεί στο Παρίσι ξανασυνάντησε τον ντε Κίρικο ο οποίος του έλεγε για την δύναμη του αρχιτέκτονα και του γεωμέτρη. «Πρέπει να βλέπουμε με το μέσα βλέμμα, με το τρίτο μάτι» του έλεγε. «Τότε μόνο θα δούμε αυτό που δεν φαίνεται, τότε θα γίνουμε προφήτες». Μιλάγανε για τον Καρτέσιο και τους «θεωρούς» του, τους «intueri».. Ανέφεραν τους Γάλλους γεωμέτρες του 18ου αιώνα. Τον Girard Desargues και τον μαθητή του Abraham Bosse. Αυτοί είχαν ανακαλύψει το μυστικό. Αυτό το μυστικό έπρεπε να ξαναβρούν.

Σκηνή δεύτερη

Καλοκαίρι του 1929. Ο Άγγελος Σικελιανός περπατάει δίπλα στον Δημήτρη Πικιώνη κάπου στην Κηφισιά. «Το έχω αποφασίσει» του λέει. «Το Δελφικό Κέντρο πρέπει να σχεδιαστεί από έναν Έλληνα». Εσύ θα είσαι αυτός. Θα είναι ένα Κέντρο το οποίο θα προβάλλει σε όλον τον κόσμο τις αρχές της χαμένης Δωρικής ή Απολλώνιας Επιστήμης. Τις αρχές της ακτινοβολίας, της Ευρυθμίας, της Πειθαρχίας, της Απλότητας. Τώρα είναι ώριμη η στιγμή να γίνει ένα τέτοιο πνευματικό κέντρο εδώ, στο κέντρο του κόσμου. Το έκανε ο Tagor με τη Visva Bharati στη Βεγγάλη, το έκανε ο Lubicz με τη Suhalia στη Γενεύη, το έκανε ο Steiner με το Goetheanum στο Dornach. Ήρθε ο καιρός να γίνει κάτι αντίστοιχο και στους Δελφούς. Ώρες συζητούσε ο Πικιώνης με τον Σικελιανό για τις θεωρίες των αρμονικών χαράξεων του Hambidge και του Mössel, για τους αρχαίους ναούς και τις αρχές της ξεχασμένης ρυθμικής Γεωμετρίας. Μαζί σχολιάζανε το έργο του Cantor, του Planck, του Einstein, του Schrödinger, του Heisenberg, του Broglie και διαπιστώνανε ότι όλη η Φυσική και Μαθηματική Επιστήμη, επέστρεφε προς το αιώνιο πνευματικό περιεχόμενο του Πυθαγορισμού.[6] Ο Σικελιανός είναι ενθουσιασμένος με το όραμά του: Το Δελφικό Κέντρο θα εγκαινιαστεί με μία παγκόσμια καλλιτεχνική έκθεση οργανωμένη από τον Le Corbusier![7] Ο Σικελιανός και ο Πικιώνης θα είναι οι δύο Μύστες. Όπως οι μύστες του Schuré έτσι και αυτοί θα διδάξουν την τεχνική της ενόρασης. Την αντίληψη της πυθαγόρειας αρμονίας που οδηγεί απευθείας στο άρρητο.[8] Σκηνή τρίτη

Χειμώνας του 1936. Ο Πικιώνης στο σπίτι του, κάθεται σε ένα τραπέζι. Μπροστά του έχει ακουμπήσει ένα βάζο, ένα ποτήρι, ένα τασάκι, ένα κουτί τσιγάρα και ένα κουτί σπίρτα.[9] Τα πιάνει, τα μετακινεί. Λίγο πιο πάνω, λίγο πιο κάτω, δεξιότερα, αριστερότερα. Τα αφήνει. Ρίχνει μια ματιά. Πιο κοντά. Ξανακοιτάει. Δεν το πιστεύει. Ώστε είναι αλήθεια! Η θεωρία του μαθητή του ισχύει. Η περίφημη θεωρία του Δοξιάδη βγαίνει αληθινή! Ήταν κάτι που ήλπιζε, που ήθελε αλλά για το οποίο ποτέ δεν ήταν σίγουρος. Ώστε αυτό είχε δει ο Renan, όταν προσεύχονταν πάνω στην Ακρόπολη το 1865. Σε αυτό αναφέρονταν ο Le Corbusier όταν έγραφε για τα «μάτια που δεν βλέπουν».[10] Ένα θέαμα που του προκάλεσε σοκ και συντριβή. Αυτό εννοούσε ο Mendelsohn όταν έλεγε στον Πικιώνη με σιγανή φωνή - εκεί πάνω στον ιερό βράχο - ότι έπρεπε κανείς να ανοίξει τα μάτια του και να δει! Να δει πίσω από αυτό που φαίνεται, να διαβάσει το κρυμμένο νόημα, να βιώσει τη μαγεία των πραγμάτων. Αυτό ήταν το μυστικό λοιπόν και το είχε βρει ένας μαθητής του, ο Δοξιάδης! Η «νέα όραση» που απλώνεται σαν δίχτυ πάνω στα πράγματα. Ένα αόρατο δίκτυο οπτικών ακτίνων που διατρέχουν τον χώρο, αγγίζουν τα αντικείμενα, κινητοποιούν τα σχήματα και τα χρώματα συγχρονίζοντάς τα με τον εσωτερικό παλμό. Πριν λίγα χρόνια ήταν που μαζί μαθητής και δάσκαλος περπατούσανε στα Τουρκοβούνια. Ο Πικιώνης του μίλαγε για τους αιώνιους νόμους της γεωμετρίας. Για τον Ησίοδο, τον Λουκιανό, τον Φιλόλαο, τους Πυθαγόρειους. Αλλά και για τον Ευκλείδη, τον Πτολεμαίο, τον Βιτρούβιο, τον Λεονάρντο. Στους περιπάτους που κάνανε μαζί σχολίαζαν τα αρμονικά συστήματα του Matila Ghyka. Οι δυο τους αντάλλασσαν απόψεις για τον Choisy και τη θεωρία του για Ακρόπολη αλλά διαπίστωναν ότι κάτι έλειπε, κάτι έμενε να αποκαλυφθεί. Ο Πικιώνης είχε δικαιωθεί. Όλα όσα έγραφε στο 3ο μάτι, για τη νέα όραση, για τη νέα τέχνη τώρα αποκτούν σάρκα και οστά. Ο Δοξιάδης βρήκε τη μαθηματική αρχή του χώρου, την επιστημονική απόδειξη, το κλειδί που είχε για αιώνες χαθεί. Ο Πικιώνης πιστεύει ότι η θεωρία Δοξιάδη μπορεί να είναι γόνιμη ξανά, να παραγει εκ νέου καρπούς. Αρκεί να βρεθεί στα χέρια των κατάλληλων προσώπων. Η θεωρία μπορεί να λειτουργεί ως «άσκηση», ως «λατρεία» και να χρησιμοποιείται ξανά. Χρειάζεται βέβαια αυτός που θα την χειριστεί να είναι πρόσωπο με ιδιαίτερη πνευματική και ψυχική ικανότητα. Αλλιώς κινδυνεύει να ξεπέσει η εφαρμογή της σε μια τυπική και στείρα εφαρμογή κανόνων. Ο Πικιώνης, όπως μας λέει, είχε την ευκαιρία να «ασκηθεί» ώστε να διαπιστώσει προσωπικά την αξία της θεωρίας του Δοξιάδη. Και, απ’ ότι φαίνεται, ήταν ο μόνος που μπόρεσε να το κάνει.

Σκηνή τέταρτη

Άνοιξη του 1955. Ο Δημήτρης Πικιώνης, στον λόφο του Φιλοπάππου, λίγο πάνω από το ναό του Αγίου Δημητρίου. Στο χέρι του κρατάει ένα χαρτάκι όπου έχει σημειώσει μία φράση του Περικλή Γιαννόπουλου: Το κείμενο του Γιαννόπουλου μοιάζει με μια διαθήκη την οποία ο Πικιώνης ξαναφέρνει στην επιφάνεια. Ο Πικιώνης πλέον γνωρίζει για τι μίλαγε ο Περικλής Γιαννόπουλος το 1910. Η ενατένιση της γης, η παρατήρηση του τοπίου, το διάβασμα των αρχιτεκτονικών λεπτομερειών. Ο Πικιώνης έχει πλέον στα χέρια του το σύστημα του Δοξιάδη. Το χρησιμοποίησε πρώτη φορά στο εκθετήριο ειδών λαϊκής τέχνης το 1937. Μετά στο σπίτι της Φρόσως Ευθυμιάδου, στο ξενοδοχείο των Δελφών, στο σπίτι του Ποταμιάνου. Σε κάθε περίπτωση είχε δουλέψει, είχε οδηγήσει σε μία αρμονική σύνθεση. Στου Φιλοπάππου ένα καλά ζυγισμένο σύστημα οπτικών χαράξεων ενώνει μεταξύ τους τα κτήρια με το έδαφος, τα δέντρα, τους λόφους, τη θάλασσα, τα βουνά, την Ακρόπολη.[11] Το «έργο» τελικά όχι μόνο θα «γυριστεί» αλλά και θα κατασκευαστεί πενήντα χρόνια μετά, βασισμένο στο «σενάριο» του Γιαννόπουλου, στην ίδια τοποθεσία (το λόφο του Φιλοπάππου), την ίδια ώρα (όταν ο δύων ήλιος φωτίζει από τη δυτική πλευρά τον Παρθενώνα), χρησιμοποιώντας την ίδια ακριβώς «κάμερα»: το ανθρώπινο μάτι, το τρίτο μάτι. Σε αυτήν την ενόραση αναφέρονταν ο Πικιώνης όταν έκανε τα Αττικά. Μέσα στο αρχαϊκό αττικό τοπίο ανάμεσα στην Ακρόπολη, τη θάλασσα, τα βουνά, ανάμεσα σε ίππους, άρματα, κολώνες και θραύσματα ναών το μάτι ακολουθεί με το βλέμμα του τη δράση. Μέσα στο ποιητικό περιβάλλον των Αττικών, το μάτι εκφράζει μία εσωτερική όραση, την παρουσία ενός άχρονου βλέμματος. Το μάτι, το 3ο μάτι, το μάτι της ενόρασης είναι απαραίτητο ώστε να υπάρχει η μαρτυρία. Το περιβάλλον των Αττικών υπάρχει ακριβώς επειδή υπάρχει μέσα σε αυτό ένα μάτι. Το μάτι δημιουργεί τον χώρο, αφού ο χώρος δεν είναι παρά μια κατασκευή της όρασης, μια αναπαράσταση.

H παραπάνω ιστορία ήταν μία φανταστική ιστορία. Μία ιστορία όμως που βασίστηκε πάνω σε πραγματικά γεγονότα και αναφέρθηκε σε πραγματικά πρόσωπα. Το αν ο Πικιώνης, ακόμα και σήμερα, φαντάζει ως ένας μύθος είναι γιατί η απόσταση που χωρίζει την εποχή μας από την εποχή του έχει διαμορφώσει μία ‘διαφορά’. Αυτή η ιστορική ‘διαφορά’ είναι που δεν μας αφήνει να δούμε καθαρά ποιός ήταν, τι επιθυμούσε και τι τελικά έπραξε. Για τον Ζήσιμο Λορεντζάτο ο Πικιώνης «Έβλεπε παντού στον κόσμο εκείνο που εμείς δεν βλέπουμε». Ίσως αν υπερβούμε αυτήν την ‘ιστορική διαφορά’ να καταφέρουμε να το δούμε και εμείς.

[1] Το 3ο μάτι, τ. 2-3, Νοεμ. - Δεκ., 1935 σ. 39.
[2] Klages, L.
Sämtliche Werke. Bonn: Bouvier, 1965-92, τόμος 4, σ. 235-235.
[3] Βλ. το λήμμα «Scheler, Max» στην
Encyclopedia of Philosophy, Paul Edwards (επ.), Macmillan, 1967, σ. 302-303.
[4] Αυτή την επανάσταση που ‘φερε στην όραση [… ] αυτήν ήθελα ν’ ασκήσω.
[5] Τρία έργα του Σεζάν, όπου για τη θεωρία του της πλήρωσης της τρίτης διάστασης μέσον του χρώματος ήμουν ήδη θεωρητικά κατατοπισμένος, μ’ έκαναν να εγκαταλείψω το Μόναχο. «Αυτοβιογραφικά σημειώματα». Αναδημοσιευμένο στο
Δημήτρης Πικιώνης, Κείμενα, Αθήνα: MIET 1999, σ.28.
[6] Όπ.π..
[7] Σικελιανός, Άγγελος,
Η Δελφική Ένωση ένα προανάκρουσμα, Αθήνα 1932, σ. 39. Δεν μπόρεσα να εντοπίσω σε ποιά πιθανή συνάντηση με τον Le Corbusier αναφέρεται ο Σικελιανός. Αν υποθέσουμε ότι αυτή έγινε πριν το ’32 θα είχε ενδιαφέρον να αναζητηθεί το πότε και το που. Πιθανολογώ κάποια στιγμή γύρω στο 1928 που ο Σικελιανός ήταν στο Παρίσι.
[8] Schuré, Ed.
Οι μεγάλοι Μύσται, Αθήνα: Κάκτος, 1981. σ. 258-260.
[9] Αναφέρεται από τον Δ. Αντωνακάκη στο
Dimitris Pikionis Architect 1886-1968, A sentimental Topography, Λονδίνο: ΑΑ, 1989.
[10] Στο Le Corbusier-Saugnier
Vers une architecture, Paris: Crès, 1923. (ελλ. μετάφραση Π. Τουρνικιώτη στο Για μια αρχιτεκτονική, Αθήνα: Εκκρεμές 2004).
[11] Σύμφωνα με τον Αλέξανδρο Παπαγεωργίου την εποχή εκείνη ακόμα ο Πικιώνης αναφέρονταν σε αρχαίους συγγραφείς καθώς και στον Choisy για τη σχέση κτισμένου περιβάλλοντος και τοπίου. Βλ.
Δημήτρη Πικιώνη, Έργα Ακροπόλεως, επιμ. Αγνή Πικιώνη, Αθήνα: Ίνδικτος, 2001. σ. 24. Η παραπάνω είναι η διάλεξη που έδωσα στο πλαίσιο του συνεδρίου 'Ο Πικιώνης σήμερα" που έγινε στις 5-6 Φλεβάρη στο Μουσείο Μπενάκη.

1 Φεβρουαρίου 2011

ΑΘΗΝΑ Χ 4



Η πρόταση μας αναφέρεται σε μία εφικτή Oυτοπία. Αυτός ο αντιφατικός όρος περιγράφει την θέση μας υπέρ ενός ακραία πραγματιστικού αρχιτεκτονικού σχεδιασμού ο οποίος θα μπορέσει να συμβάλλει πρακτικά και άμεσα στην υλοποίηση ενός νέου μοντέλου οικολογικής πόλης. Θεωρούμε ότι ο αρχιτέκτονας, ειδικά στην παρούσα περίοδο, θα πρέπει να συμμετέχει από τη μεριά του, ως ένας ακόμα ειδικός, στην επιτάχυνση της συλλογικής προσπάθειας για τη εδραίωση μιας νέας κατάστασης στην πόλη. Η αλλαγή του κτισμένου και άκτιστου χώρου προς αυτήν την κατεύθυνση συμβαίνει ήδη και ο αρχιτέκτονας δεν μπορεί να μένει αμέτοχος αλλά θα πρέπει να καταθέσει τις προτάσεις του ώστε η πόλη να ενσωματώσει τα νέα δεδομένα με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Το θέμα είναι επιτακτικό και ο χρόνος είναι πολύτιμος. Χρειάζονται άμεσες, ρεαλιστικές λύσεις οι οποίες να λαμβάνουν υπόψη τους ένα διαφορετικό οικονομικό - παραγωγικό μοντέλο, να επενδύουν στην τεχνολογική καινοτομία και να μπορούν να οδηγήσουν δυνητικά σε μία νέα βιώσιμη χωρική συνθήκη.

ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ Η παραγωγή του χώρου στην Αθήνα μέσω της κατασκευής της πολυκατοικίας είναι ένα πρωτότυπο σε παγκόσμιο επίπεδο πολεοδομικό όσο και κοινωνικοοικονομικό φαινόμενο. Η μικρή κλίμακα που βασίζεται στην μικροϊδιοκτησία της γης, η λογική της αντιπαροχής, η χρησιμοποίηση τοπικών εργολάβων και συνεργείων, ο μικρός βαθμός δανεισμού από χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς, το πολύ μεγάλο ποσοστό ιδιοκατοίκησης κ.α. είναι κάποια από τα χαρακτηριστικά που περιγράφουν ένα σύστημα παραγωγής χώρου με έντονη κοινωνική και δημοκρατική διάσταση. Αν και αυτά τα χαρακτηριστικά τείνουν να αποδυναμωθούν τα τελευταία χρόνια με όλο και μεγαλύτερες εταιρείες να εμπλέκονται στην παραγωγή της κατοικίας – κάτι που αποτελεί κανόνα στο εξωτερικό – ωστόσο, ακόμα, η ελληνική πολυκατοικία αποτελεί την χωρική έκφραση μιας τοπικής – θετικής για εμάς - ιδιαιτερότητας. Αν οι αρχιτέκτονες κοιτούν περιφρονητικά την ελληνική πολυκατοικία προσπαθώντας να εκσυγχρονίσουν την όψη της και οι κάτοικοι θεωρούν ότι είναι καταδικασμένοι να ζουν σε μία τσιμεντούπολη η πρότασή μας είναι μία συνάντηση των μεν με τους δε ώστε να εκφραστούν ο δεύτεροι και να δημιουργήσουν οι πρώτοι νομιμοποιώντας αυτό που αποτελεί το σώμα της ελληνικής πόλης. Έτσι η πρότασή μας ξεκινάει με βάση την πολυκατοικία αφήνοντας την σε πρώτη φάση όπως έχει, χωρίς να αναζητούμε τρόπους ωραιοποίησής της, αλλά σκεπτόμενοι πως μπορούμε να δώσουμε προστιθέμενη αξία σε ένα περιβάλλον το οποίο έχει ήδη διαμορφωθεί. Αυτή η άποψη βασίζεται σε μία πρώτη πραγματιστική παραδοχή η οποία λέει ότι το κόστος (οικονομικό και κοινωνικό) για να αλλάξει η Αθήνα είναι πολύ μεγάλο και στην παρούσα φάση ούτε ο δημόσιος ούτε ο ιδιωτικός τομέας μπορούν να επενδύσουν σε μία συνολική αναβάθμιση της πόλης. Το μόνο που μπορεί να κάνει το δημόσιο είναι μικρές τοπικές παρεμβάσεις στην πόλη ενώ οι ιδιώτες φαίνονται απρόθυμοι να συμμετέχουν οικονομικά στην αναβάθμιση του περιβάλλοντος χωρίς κάποιο άμεσο οικονομικό όφελος. Η δεύτερη πραγματιστική παραδοχή είναι αυτή που λέει ότι οι μόνες επενδύσεις οι οποίες έχουν στηριχθεί έντονα τόσο από τον δημόσιο όσο και από τον ιδιωτικό τομέα σε εποχή κρίσης είναι όσες έχουν σχέση με την πράσινη ανάπτυξη και ιδιαίτερα με την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών συστημάτων. Πράγματι οι αιτήσεις για εγκατάσταση τέτοιων συστημάτων έχουν ξεπεράσει κάθε πρόβλεψη μια και έχει γίνει ευρέως αποδεκτό το αντισταθμιστικό όφελος. Η τρίτη πραγματιστική παραδοχή είναι ότι ο κάτοικος της Αθήνας και της ελληνικής πόλης γενικότερα δεν επενδύει στον δημόσιο χώρο - αφού δεν τον θεωρεί δικό του – ενώ την ίδια στιγμή επενδύει υπέρμετρα (σε χρόνο και χρήμα) στον ιδιωτικό του χώρο. Γι αυτόν τον λόγο οι ακάλυπτοι των πολυκατοικιών ή τα δώματα μένουν ανεκμετάλλευτα, ασυντήρητα και συμβάλλουν σε ένα παθητικό απόθεμα χώρου και ενέργειας μέσα στην πόλη. Η πρόταση αναζητάει να συνθέσει αυτές τις παραδοχές προτείνοντας μία λύση η οποία στηρίζεται στον ρεαλισμό και την καινοτομία ταυτόχρονα μέσα από τη χρήση: Α. Φωτοβολταϊκών στοιχείων. Β. Εκτεταμένης φύτευσης. Γ. «Ιδιωτικοποίησης» των ακαλύπτων χώρων μέσα από κατακόρυφες κινήσεις.

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ Α. ηλιακό μπαλόνι Ξεκινώντας από την παραδοχή ότι τα δώματα των πολυκατοικιών αποτελούν έναν «κοινόχρηστο» χώρο όπου μόνη του χρήση έχει την τοποθέτηση κεραιών τηλεπικοινωνίας ή ηλιακών συσσωρευτών προτείνουμε την εκτεταμένη χρήση ενός φωτοβολταϊκού στοιχείου (ηλιακό ή φωτοβολταϊκό μπαλόνι) ατρακτοειδούς μορφής και διαστάσεων 2Χ5 μέτρων περίπου. Το στοιχείο αυτό θα αποτελεί μία καινοτόμο κατασκευή. Το ηλιακό μπαλόνι θα είναι ουσιαστικά μία δεξαμενή γεμισμένη με ήλιο ή κάποιο αντίστοιχο αέριο ελαφρύτερο του αέρα οπότε θα μπορεί να ίπταται πάνω από τις πολυκατοικίες. Η πάνω του επιφάνεια θα έχει φωτοβολταϊκά στοιχεία ή και κάτοπτρα. Το στοιχείο αυτό το οποίο έχει το ελάχιστο ενεργειακό αποτύπωμα, δεν προσθέτει βάρος στις οικοδομές, μπορεί να προσφέρει ελεγχόμενη προστασία από τον ήλιο (λειτουργώντας σαν τέντα) ενώ στα συρματόσχοινα στήριξής του μπορούν να αναπτυχθούν αναρριχητικά φυτά. Η τοποθέτησή του γίνεται πολύ απλή και άμεση. Μπαλόνια τέτοιου είδους έχουν κατασκευαστεί και λειτουργούν πιλοτικά σε διάφορες περιοχές του πλανήτη.


Η κάθε πολυκατοικία θα μπορεί να προμηθεύεται αυτό το στοιχείο από την ελληνική εταιρεία που το παράγει (υπάρχουν ήδη ελληνικές εταιρείες παραγωγής φωτοβολταϊκών στοιχείων) και να το αποπληρώνει μέσα από το περίσσευμα ενέργειας το οποίο παράγει έχοντας παράλληλα και ένα λογικό ποσοστό κέρδους(κάτι που γίνεται και τώρα με τα πράσινα δάνεια). Το κέρδος αυτό θα αξιοποιείται για την συντήρηση και ανακαίνιση της πολυκατοικίας αλλά και την ανακαίνιση των ακαλύπτων χώρων της. Είναι προφανές πλέον ότι δεν θα χρειάζεται να υπάρχουν ηλιακοί συσσωρευτές ενώ και όποιου είδους κεραίες τηλεπικοινωνίας θα μπορούν να ενσωματωθούν στη νέα κατασκευή.


Η Αθήνα έχει δύο χαρακτηριστικά τα οποία την κάνουν ιδανική για μια τέτοια χρήση. Αφενός η έντονη ηλιοφάνειά της τις περισσότερες μέρες του έτους και αφετέρου το γεγονός ότι οι πολυκατοικίες της έχουν, λόγω ΓΟΚ, ένα περιορισμένο μέγιστο ύψος. Έτσι, η εκτεταμένη χρήση αυτού του στοιχείου στην πόλη μπορεί να δώσει μία τελείως διαφορετική εικόνα όπου πάνω από το «χαλί» των πολυκατοικιών της Αθήνας εξαπλώνεται μία φωτοβολταϊκή επιδερμίδα. Ένας λεπτός φλοιός ο οποίος παίρνει ενέργεια από τον ήλιο και τροφοδοτεί την πόλη. Έτσι η πόλη πρακτικά και μεταφορικά μπορεί να γίνει μία ηλιακή πόλη.


«Το 2020 η Αθήνα θα μπορούσε να είναι μία αυτόνομη ενεργειακά πόλη, ένα παγκόσμιο παράδειγμα καινοτομίας και ανάπτυξης. Η expo του 2020 θα μπορούσε να γίνει στην Αθήνα, για την Αθήνα. Την ηλιακή πόλη.»


Β. σκάλα επικοινωνίας του ά ορόφου με τον ακάλυπτο Δεν πιστεύουμε στην αποτελεσματικότητα της σύνδεσης των ακαλύπτων με τον δημόσιο χώρο αφού θεωρούμε ότι η κίνηση αυτή θα συμβάλλει στην περαιτέρω υποβάθμισή τους. Προτείνουμε μία επιθετική και άμεση παρέμβαση η οποία θα κάνει τους ακαλύπτους περισσότερο ζωντανούς χώρους. Αυτό θα γίνει μόνο με άμεση σύνδεση των ακαλύπτων με τα διαμερίσματα των πρώτων ορόφων των κατοικιών. Ξεκινώντας από την παραδοχή ότι οι ακάλυπτοι των πολυκατοικιών μένουν ανεκμετάλλευτοι επειδή δεν είναι οικοιοποιήσιμοι από τους κατοίκους προτείνουμε την άρση του κατακερματισμού τους και τη σύνδεσή τους με σκάλες με τους πρώτους ορόφους των πολυκατοικιών. Έτσι οι τοίχοι οι οποίοι χωρίζουν τις ιδιοκτησίες αφαιρούνται και τα διαμερίσματα του ά ορόφου αποκτούν άμεση πρόσβαση με τον κοινό πλέον ακάλυπτο χώρο. Με αυτόν τον τρόπο τα διαμερίσματα του α’ ορόφου αποκτούν προστιθέμενη αξία χρησιμοποιώντας ένα μέρος του ακαλύπτου ως επέκταση της κατοικίας και τον οικοιοποιούνται (τον κάνουν και αυτόν σπίτι δηλαδή) μέσα από λειτουργίες και έπιπλα ιδιωτικής χρήσης. Οι σκάλες οι οποίες σχεδιάζονται για αυτή τη σύνδεση είναι κυκλικές (διαμέτρου 2 μέτρων), μεταλλικές και προκατασκευασμένες ώστε να μπορούν εύκολα να προσαρμοστούν στον εκάστοτε χώρο χωρίς να καταλαμβάνουν πολλά τετραγωνικά χώρου. Η κάθε πολυκατοικία θα μπορεί να προμηθεύεται αυτό το στοιχείο από την ελληνική εταιρία που το παράγει και να το αποπληρώνει μέσα από το κέρδος από την ενέργεια που παράγει από τα ηλιακά μπαλόνια.


«Ο ακάλυπτος μπορεί να γίνει ένας προσβάσιμος και φιλικός χώρος. Οι κάτοικοι μπορούν να τον οικοιοποιηθούν (να τον κάνουν και αυτόν σπίτι δηλαδή). Αρκεί μια άμεση σύνδεση με τα διαμερίσματα του ά ορόφου.»


Γ. άλλες επεμβάσεις Σε επίπεδο αστικού σχεδιασμού προτείνουμε την απομάκρυνση όλων των αυτοκινήτων από τον «σταυρό» των οικοδομικών τετραγώνων και την πεζοδρόμησή του. Η πεζοδρόμηση του «σταυρού» καθώς και των ακαλύπτων προτείνουμε να γίνει με κυβόλιθους 20Χ20 εκατοστών από σκυρόδεμα οι οποίοι να έχουν ανάμεσά τους αρμούς 5-6 εκατοστών. Οι αρμοί αυτό μπορούν να γεμιστούν με χώμα ώστε να αφεθούν να φυτρώσουν και να δώσουν ένα χαμηλό επίπεδο βλάστησης. Με αυτόν τον τρόπο θα έχουμε «πράσινους» δρόμους πάνω στους οποίους όμως θα μπορεί να κινηθεί ένα όχημα για να βγει από έναν ιδιωτικό χώρο στάθμευσης ή να περπατήσει με άνεση ο πεζός.


Προτείνουμε επιπλέον την ενδυνάμωση της τάσης για φύτευση των μπαλκονιών και των ακαλύπτων με στόχο να αυξηθεί όσο γίνεται το ποσοστό πράσινου στα οικοδομικά τετράγωνα και κατ’ επέκταση να βελτιωθεί το μικροκλίμα και η κατανάλωση ενέργειας από τις οικοδομές. Η κάθε πολυκατοικία θα μπορεί να επενδύει στην κατασκευή των πεζόδρομων αυτών μέσα από κεφάλαια από την ενέργεια που παράγει από τα ηλιακά μπαλόνια. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η πρόταση στηρίζεται σε τρεις άξονες: Α. Την ευρεία χρήση ενός καινοτόμου στοιχείου φωτοβολταϊκής ενέργειας. Β. Την οικοιοποίηση των ακαλύπτων των πολυκατοικιών από τους κατοίκους. Γ. Την ενδυνάμωση της φύτευσης των δρόμων και των υπαίθριων χώρων των πολυκατοικιών. Αυτά τα τρία στοιχεία σε συνδυασμό με την προτεινόμενη από την ΕΑΧΑ ενοποίηση του «σταυρού» των οικοδομικών τετραγώνων και των ακαλύπτων μπορούν να οδηγήσουν πολλαπλασιαστικά στην αλλαγή της προστιθέμενης αξίας της περιοχής και της πόλης γενικότερα. Το ΑθήναΧ4 θα πετύχει μόνο αν γίνει ΑθήναΧ4Χν. Η δημιουργία ενός νέου αναπτυξιακού μοχλού με την αξιοποίηση ελληνικών εταιριών, η επένδυση στην καινοτομία και στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η διασφάλιση της ενεργειακής αυτονομίας και της οικονομικής βιωσιμότητας της πόλης, η δυναμική συμμετοχή της κοινωνίας στο νέο μοντέλο ανάπτυξης είναι οι βασικοί άξονες της πρότασης.


Η ανεξέλεγκτη αναπαραγωγή αυτών των μεμονωμένων στοιχείων (του ηλιακού μπαλονιού) και της σκάλας ακολουθεί την ανεξέλεγκτη αναπαραγωγή της αθηναϊκής πολυκατοικίας. Ο εξορθολογισμός, η οικονομία και η τυποποίηση ως αιτήματα του μοντερνισμού αντικατοπτρίζονται στην επ’ άπειρον επανάληψη της πολυκατοικίας η οποία διαμόρφωσε τα τελευταία 60 χρόνια την ελληνική πόλη. Το νέο μοντέλο ανάπτυξης βασίζεται πάλι στην επανάληψη ίδιων στοιχείων με στόχο την βιωσιμότητα της πόλης στη νέα εποχή που έρχεται.

«Φαίνεται ότι στη σύγχρονη εποχή η έμφυτη τάση του Ουτοπιστή είναι παρεμφερής με την έμφυτη τάση του εφευρέτη, ενώ απαραίτητη προϋπόθεση της είναι ο συνδυασμός της αναγνώρισης ενός προβλήματος που πρόκειται να επιλυθεί και της εφευρετικότητας που απαιτείται για να προταθούν και να ελεγχθούν οι διάφορες λύσεις.»


Η παραπάνω φράση του Fredrik Jameson επαναφέρει το αίτημα για ένα νέο κοινωνικό όραμα, μία Ουτοπία η οποία θα βασίζεται στη ορθολογική αναγνώριση των προβλημάτων και στην σημασία της καινοτομίας για μία ρεαλιστική αντιμετώπιση των προβλημάτων. Μία τέτοια θέση προσυπογράφει με εμφατικό τρόπο και η δική μας πρόταση.


«Ο αρχιτέκτονας αν συνειδητοποιήσει το επείγον της σημερινής κατάστασης μπορεί να παίξει τον ρόλο ενός τέτοιου Ουτοπιστή ο οποίος δεν οραματίζεται το ευκταίο αλλά σχεδιάζει το εφικτό.»