25 Ιουλίου 2011

100 χρόνια από το ταξίδι στην ανατολή / II

Το πρόγραμμα από το διεθνές συνέδριο για τα 100 χρόνια του ταξιδιού στην ανατολή. Η διάλεξή μου, με τίτλο "Μετά τη συντριβή: από την Ελευσίνα στους Δελφούς" την Παρασκευή 21/10 το απόγευμα.




2 Ιουλίου 2011

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ 2001-2011

 

 Τέτοια εποχή, δέκα χρόνια πριν, παρουσίαζα τη διπλωματική μου εργασία.
Μια φαινομενολογικής επιρροής πρόταση, για ένα νέο πρότυπο κατοικίας.

Σήμερα αυτά που έγραφα τότε μου μοιάζουν οικεία αλλά μακρινά, ίσως και λίγο παράξενα:

Ας φανταστούμε για λίγο την εξής εικόνα: Ένας άνθρωπος κινείται. Κινείται σε ένα δρόμο της πόλης. Γύρω του αντιλαμβάνεται κτίρια, μορφές, αντικείμενα. Προχωράει, πλησιάζει ένα σπίτι και ανοίγει μία πόρτα. Μπαίνει, αφήνει τα κλειδιά σε ένα τραπέζι, κινείται, μπαίνει στο μπάνιο, πλένει τα χέρια του. Βγαίνει, συνεχίζει να κινείται και φτάνει στην κουζίνα. Ανοίγει το ψυγείο, πίνει κάτι και το αφήνει στον πάγκο. Προχωράει, ανοίγει μια πόρτα, βγαίνει στην αυλή, κάθεται σε μία καρέκλα…

Αν περιγράψουμε την παραπάνω εικόνα περισσότερο αφαιρετικά θα μπορούσαμε να πούμε το εξής: ένα υποκείμενο το οποίο κινείται και σχετίζεται με διαφορετικά αντικείμενα.


Αυτή η πρόταση συγκροτεί για μένα τη βασική έννοια της διπλωματικής. Η σύγχρονη κατοικία δεν είναι απλά ένα κέλυφος, ένας καθαρός χώρος. Εμπεριέχει πολλαπλούς χώρους και εξελιγμένα τεχνολογικά αντικείμενα με έντονη παρουσία. Η κουζίνα, ο υπολογιστής, η τηλεόραση, το πλυντήριο, τα ηχητικά συστήματα, τα διαφορετικά έπιπλα και κάθε άλλο σχεδιασμένο χρηστικό αντικείμενο έρχεται με την παρουσία του να αναιρέσει το κέλυφος. Το κάθε ένα δημιουργεί τόσα πολλά κέντρα, τόσους διαφορετικούς χώρους που διασπούν την ολότητα του χώρου και τελικά εναντιώνονται στην ίδια την αρχιτεκτονική. Αλλά και η αισθητική έκφραση του κάθε αντικειμένου συχνά εναντιώνεται στην αισθητική του κτιρίου. Η ακραία μορφή του φαινομένου είναι όμως η εξής: Το υποκείμενο περιτριγυρίζεται από τόσα αντικείμενα που τελικά τείνει να απορροφηθεί από αυτά.


Παραμένει πάντα η ανάγκη για ένα ολικό σχεδιασμό. Τη δημιουργία ενός σχεδιασμένου χώρου με προσωπικότητα που δεν θα παραβλέπει την ύπαρξη όλων αυτών των αντικειμένων. Τα αντικείμενα δεν είναι δυνατόν να εξαφανιστούν. Υπάρχουν σε κάθε σπίτι και μάλιστα ο αριθμός τους τείνει να αυξάνεται. Τα αντικείμενα αυτά όμως δεν πρέπει να συγκρούονται με την αρχιτεκτονική. Το υποκείμενο πρέπει να παραμείνει κεντρικό και να καθορίσει ξανά τις σχέσεις του με αυτά. Με άλλα λόγια το σπίτι δεν μπορεί παρά να είναι ο χώρος όπου θα εκφράζεται με νέους όρους η σχέση του υποκειμένου με τα αντικείμενα.


Αυτή τη νέα σχέση προσπαθώ να προσεγγίσω. Εξ’ αρχής κάνω σαφή το διαχωρισμό υποκείμενο-αντικείμενο. Το αντικείμενο είναι το ακίνητο, το σταθερό, το κλειστό, το στατικό, το ορισμένο. Το υποκείμενο είναι το κινητικό, το ενεργητικό, το ανοικτό, το ελεύθερο.


Η αντιστοιχία είναι άμεση. Ο κάθε χώρος εκφράζεται από ένα αντικείμενο, ένα κυβικό όγκο. Ο όγκος-κουζίνα, ο όγκος-γραφείο, ο όγκος-λουτρό, ο όγκος-υπνοδωμάτιο. Ο χώρος αντικείμενο είναι ένα τρισδιάστατο μηχάνημα, ένα πολύπλοκο εργαλείο που επιτρέπει πολλαπλές λειτουργίες. Εμπεριέχει πολλά και διαφορετικά μικρότερα αντικείμενα τα οποία οργανώνει, ιεραρχεί, προβάλλει και τελικά ενώνει σε ένα νέο σωματικό σύνολο. Από την άλλη το υποκείμενο συμβολίζεται μέσα από την κίνηση. Η κίνηση είναι ανεξάρτητη, διατρέχει το σπίτι από πάνω έως κάτω και από μπροστά έως πίσω και συνδέει δυναμικά όλους τους όγκους σε όλα τα επίπεδα. Η κίνηση αποτελεί τη ραχοκοκαλιά την οργανική σύνδεση των χώρων του σπιτιού. Το υποκείμενο δηλαδή είναι αυτό που παραμένει κεντρικό. Αυτό ενεργεί, δημιουργεί τις σχέσεις, χρησιμοποιεί τα αντικείμενα με ένα ελεύθερο τρόπο και ορίζει πρωταρχικά τη ζωή μέσα στο σπίτι.


Αν θεωρήσουμε όμως ότι η οικία απαρτίζεται από αντικείμενα το ίδιο συμβαίνει και με την πόλη. Σε αυτή την περίπτωση τα κτίρια είναι τα αντικείμενα που μαζί με άλλα στοιχεία συγκροτούν το σύνολο της πόλης. Ο άνθρωπος που κινείται στην πόλη αναγνωρίζει τα κτίρια ως αντικείμενα Η εσωτερική κίνηση που διαπερνά το σπίτι προεκτείνεται στην πόλη και ενώνεται με το δίκτυο των δρόμων. Και εδώ υπάρχει η έκφραση του υποκειμένου και των αντικειμένων. Το οικόπεδο χωρίζεται σε τέσσερα διακριτά μέρη. Την υπάρχουσα πολυκατοικία, τον κοινό υπαίθριο, τον πρώτο κτιριακό όγκο και τον δεύτερο κτιριακό όγκο. Κεντρικά τοποθετείται η κίνηση που διαπερνά το οικόπεδο, διακλαδίζεται, συνδέει τα τέσσερα διαφορετικά αντικείμενα και ενώνει το συγκρότημα με την πόλη. Και σε αυτή την κλίμακα λοιπόν η κίνηση (δηλαδή το υποκείμενο) συνδέει τα διαφορετικά αντικείμενα αλλά και δημιουργεί τη μετάβαση από την πόλη στο κτίριο.


Τα όσα ανέφερα παραπάνω αποτελούν τη θεωρητική θέση για την κατοικία. Για μένα όμως είχε ιδιαίτερο νόημα να δω με ποιόν τρόπο μπορεί να πραγματοποιηθεί σε πραγματικό χώρο αυτό το θεωρητικό μοντέλο. Επέλεξα ένα οικόπεδο στην περιοχή που μένω, στο Παγκράτι. Η περιοχή δεν ήταν απλά ένα φόντο για το κτίριο, αλλά συνδιαμόρφωσε το τελικό αποτέλεσμα. Η περιοχή ήταν αυτή που έδωσε μορφή, δηλαδή, προσωπικότητα, στα κτίρια-αντικείμενα. Η συγκεκριμένη περιοχή του Παγκρατίου όπου βρίσκεται το οικόπεδο έχει ένα ιδιαίτερο χαρακτήρα ο οποίος καθορίζεται από το μεγάλο αριθμό μονοκατοικιών που χτίστηκαν περίπου από το 1920 μέχρι το 1950. Οι κατοικίες αυτές ορίζουν μία τυπολογία τόσο στην οργάνωση τους μέσα στο οικόπεδο όσο και στην έκφραση της όψης η οποία διαμορφώνει τελικά ένα ιδιαίτερο χαρακτήρα στην περιοχή.


Ο τρόπος με τον οποίο η περιοχή συνδιαμόρφωσε το τελικό αποτέλεσμα φαίνεται από τα παρακάτω σημεία:
Αρχικά το κτίριο τοποθετήθηκε στα όρια της οικοδομικής γραμμής για να συνεχίσει το ενιαίο μέτωπο της πόλης και να επαναλάβει το σκληρό όριο και την απότομη μετάβαση από τον δρόμο στην κατοικία.


Επίσης, λόγω του μεγάλου πλάτους του οικοπέδου προς την οδό Δαμάρεως, αποφασίστηκε η διάσπαση του κτιρίου σε δύο όγκους ώστε να συνεχιστεί ομαλά ο ρυθμός που υπάρχει στο μέτωπο του δρόμου και η κλίμακα στις όψεις.


Το τελικό ύψος του κτιρίου περιορίστηκε στους τέσσερις ορόφους ώστε να μην διασπάσει την ροή της κορυφογραμμής του μετώπου.


Ο κοινός υπαίθριος τοποθετείται πίσω ώστε να επαναληφθεί η τυπολογία των κατοικιών της περιοχής που έχουν τον υπαίθριό τους πίσω από το κυρίως σπίτι.


Η αυστηρή κυβική μορφή των όγκων αλλά και τα στοιχεία της όψης όπως τα ανοίγματα και οι πρόβολοι, το μέγεθός τους, οι αναλογίες τους, δημιουργούν συνεχείς αναφορές στα παλαιότερα κτίρια.


Η πέμπτη όψη αποκτάει σημασία και το βατό δώμα με τη φύτευση ιδιαίτερη χρήση σε μια προσπάθεια να αξιοποιηθεί ένας χώρος που υπάρχει σε κάθε κατοικία αλλά δεν έχει ουσιαστική ζωή.


Τέλος, η σταυροειδής και συμμετρική δομή της κάτοψης κάθε μονάδας κατοικίας έρχεται σε διάλογο με την τυπολογία πολλών από τα σπίτια της περιοχής τα οποία έχουν σε αναλογία ένα κεντρικό διάδρομο που δίνει εκατέρωθεν σε συμμετρικούς χώρους.


Η σχέση λοιπόν του κτιρίου με την περιοχή ήταν αναγκαία για να μπορέσει το κτίριο να αποκτήσει ιδιαίτερη ταυτότητα. Το θεωρητικό υπόβαθρο ορίζει ένα νοητικό μοντέλο το οποίο μπορεί να αποτελέσει τη βάση για το σχεδιασμό κάθε κτιρίου ανεξαρτήτως τόπου. Η σχέση με την περιοχή είναι αυτή που διαμορφώνει τον τελικό του χαρακτήρα. Με άλλα λόγια το αντικείμενο-κτίριο μέσα από τη σχέση του με την περιοχή δημιουργεί το πρόσωπό του στην πόλη.


Με αυτό τον τρόπο το σχεδιασμένο αντικείμενο δεν είναι μία αποκομμένη μονάδα αλλά συμμετέχει σε ένα όλον. Ο άνθρωπος μέσα από την κίνησή του αναγνωρίζει τα διακριτά αντικείμενα και τα νοηματοδοτεί με το δικό του τρόπο. Το υποκείμενο κινείται σε ένα περιβάλλον που καταλαβαίνει και ελέγχει ακριβώς γιατί αυτό είναι τόσο σαφώς ορισμένο. Ο χώρος δεν είναι ένα ασαφές περιβάλλον ξένο στο υποκείμενο αλλά απαρτίζεται από καθαρά στοιχεία τα οποία σχετίζονται συνεχώς με το σύνολο των παραμέτρων της περιοχής. Όσο σαφέστερα είναι τα αντικείμενα και όσο πιο κατανοητή ταυτότητα έχουν τόσο πιο άμεση, πιο καθαρή, πιο αληθινή είναι και η σχέση που έχει το υποκείμενο με τα αντικείμενα μέσα σε αυτό που ονομάζουμε χώρο. Με άλλα λόγια τόσο περισσότερο καταλαβαίνει ο άνθρωπος το χώρο όπου ζει, δηλαδή τόσο ουσιαστικότερα αναγνωρίζει τον εαυτό του μέσα στα πάντα.


Επανέρχομαι λοιπόν στην αρχική διαπίστωση: το σύγχρονο σπίτι κατακλύζεται από τόσα αντικείμενα που ο άνθρωπος ή αλλιώς η βαθύτερη έννοια της ζωής τείνει να παραμεριστεί. Ο διαχωρισμός σε υποκείμενο και σε αντικείμενα με τον πιο σαφή και εκφραστικό τρόπο πιστεύω ότι μπορεί να ορίσει νέους όρους στην καθημερινή ζωή και να επιτρέψει στον άνθρωπο να βρει μία νέα ισορροπία στο περιβάλλον και να προσδώσει καινούργιο νόημα στον κόσμο με αφετηρία πάντα τον εαυτό του.


Η σύγχρονη κατοικία δεν είναι απλά ένα κέλυφος, ένας καθαρός χώρος. Εμπεριέχει πολλαπλούς χώρους και εξελιγμένα τεχνολογικά αντικείμενα με έντονη παρουσία. Η κουζίνα, ο υπολογιστής, η τηλεόραση, το πλυντήριο, τα ηχητικά συστήματα, τα διαφορετικά έπιπλα και κάθε άλλο σχεδιασμένο χρηστικό αντικείμενο έρχεται με την παρουσία του να αναιρέσει το κέλυφος. Το κάθε ένα δημιουργεί τόσα πολλά κέντρα, τόσους διαφορετικούς χώρους που διασπούν την ολότητα του χώρου και τελικά εναντιώνονται στην ίδια την αρχιτεκτονική. Αλλά και η αισθητική έκφραση του κάθε αντικειμένου συχνά εναντιώνεται στην αισθητική του κτιρίου. Η ακραία μορφή του φαινομένου είναι όμως η εξής: Το υποκείμενο περιτριγυρίζεται από τόσα αντικείμενα που τελικά τείνει να απορροφηθεί από αυτά.

Παραμένει πάντα η ανάγκη για ένα ολικό σχεδιασμό. Τη δημιουργία ενός σχεδιασμένου χώρου με προσωπικότητα που δεν θα παραβλέπει την ύπαρξη όλων αυτών των αντικειμένων. Τα αντικείμενα δεν είναι δυνατόν να εξαφανιστούν. Υπάρχουν σε κάθε σπίτι και μάλιστα ο αριθμός τους τείνει να αυξάνεται. Τα αντικείμενα αυτά όμως δεν πρέπει να συγκρούονται με την αρχιτεκτονική. Το υποκείμενο πρέπει να παραμείνει κεντρικό και να καθορίσει ξανά τις σχέσεις του με αυτά. Με άλλα λόγια το σπίτι δεν μπορεί παρά να είναι ο χώρος όπου θα εκφράζεται με νέους όρους η σχέση του υποκειμένου με τα αντικείμενα.

Αυτή τη νέα σχέση προσπαθώ να προσεγγίσω. Εξ’ αρχής κάνω σαφή το διαχωρισμό υποκείμενο-αντικείμενο. Το αντικείμενο είναι το ακίνητο, το σταθερό, το κλειστό, το στατικό, το ορισμένο. Το υποκείμενο είναι το κινητικό, το ενεργητικό, το ανοικτό, το ελεύθερο.

Η αντιστοιχία είναι άμεση. Ο κάθε χώρος εκφράζεται από ένα αντικείμενο, ένα κυβικό όγκο. Ο όγκος-κουζίνα, ο όγκος-γραφείο, ο όγκος-λουτρό, ο όγκος-υπνοδωμάτιο. Ο χώρος αντικείμενο είναι ένα τρισδιάστατο μηχάνημα, ένα πολύπλοκο εργαλείο που επιτρέπει πολλαπλές λειτουργίες. Εμπεριέχει πολλά και διαφορετικά μικρότερα αντικείμενα τα οποία οργανώνει, ιεραρχεί, προβάλλει και τελικά ενώνει σε ένα νέο σωματικό σύνολο. Από την άλλη το υποκείμενο συμβολίζεται μέσα από την κίνηση. Η κίνηση είναι ανεξάρτητη, διατρέχει το σπίτι από πάνω έως κάτω και από μπροστά έως πίσω και συνδέει δυναμικά όλους τους όγκους σε όλα τα επίπεδα. Η κίνηση αποτελεί τη ραχοκοκαλιά την οργανική σύνδεση των χώρων του σπιτιού. Το υποκείμενο δηλαδή είναι αυτό που παραμένει κεντρικό. Αυτό ενεργεί, δημιουργεί τις σχέσεις, χρησιμοποιεί τα αντικείμενα με ένα ελεύθερο τρόπο και ορίζει πρωταρχικά τη ζωή μέσα στο σπίτι.

Αν θεωρήσουμε όμως ότι η οικία απαρτίζεται από αντικείμενα το ίδιο συμβαίνει και με την πόλη. Σε αυτή την περίπτωση τα κτίρια είναι τα αντικείμενα που μαζί με άλλα στοιχεία συγκροτούν το σύνολο της πόλης. Ο άνθρωπος που κινείται στην πόλη αναγνωρίζει τα κτίρια ως αντικείμενα Η εσωτερική κίνηση που διαπερνά το σπίτι προεκτείνεται στην πόλη και ενώνεται με το δίκτυο των δρόμων. Και εδώ υπάρχει η έκφραση του υποκειμένου και των αντικειμένων. Το οικόπεδο χωρίζεται σε τέσσερα διακριτά μέρη. Την υπάρχουσα πολυκατοικία, τον κοινό υπαίθριο, τον πρώτο κτιριακό όγκο και τον δεύτερο κτιριακό όγκο. Κεντρικά τοποθετείται η κίνηση που διαπερνά το οικόπεδο, διακλαδίζεται, συνδέει τα τέσσερα διαφορετικά αντικείμενα και ενώνει το συγκρότημα με την πόλη. Και σε αυτή την κλίμακα λοιπόν η κίνηση (δηλαδή το υποκείμενο) συνδέει τα διαφορετικά αντικείμενα αλλά και δημιουργεί τη μετάβαση από την πόλη στο κτίριο.

Τα όσα ανέφερα παραπάνω αποτελούν τη θεωρητική θέση για την κατοικία. Για μένα όμως είχε ιδιαίτερο νόημα να δω με ποιόν τρόπο μπορεί να πραγματοποιηθεί σε πραγματικό χώρο αυτό το θεωρητικό μοντέλο. Επέλεξα ένα οικόπεδο στην περιοχή που μένω, στο Παγκράτι. Η περιοχή δεν ήταν απλά ένα φόντο για το κτίριο, αλλά συνδιαμόρφωσε το τελικό αποτέλεσμα. Η περιοχή ήταν αυτή που έδωσε μορφή, δηλαδή, προσωπικότητα, στα κτίρια-αντικείμενα.

Η σχέση λοιπόν του κτιρίου με την περιοχή ήταν αναγκαία για να μπορέσει το κτίριο να αποκτήσει ιδιαίτερη ταυτότητα. Το θεωρητικό υπόβαθρο ορίζει ένα νοητικό μοντέλο το οποίο μπορεί να αποτελέσει τη βάση για το σχεδιασμό κάθε κτιρίου ανεξαρτήτως τόπου. Η σχέση με την περιοχή είναι αυτή που διαμορφώνει τον τελικό του χαρακτήρα. Με άλλα λόγια το αντικείμενο-κτίριο μέσα από τη δυναμική σχέση του με την περιοχή δημιουργεί το πρόσωπό του στην πόλη.

Με αυτό τον τρόπο το σχεδιασμένο αντικείμενο δεν είναι μία αποκομμένη μονάδα αλλά συμμετέχει σε ένα όλον. Ο άνθρωπος μέσα από την κίνησή του αναγνωρίζει τα διακριτά αντικείμενα και τα νοηματοδοτεί με το δικό του τρόπο.  Το υποκείμενο κινείται σε ένα περιβάλλον το οποίο κατανοεί και ελέγχει ακριβώς γιατί αυτό είναι τόσο σαφώς ορισμένο. Ο χώρος δεν είναι ένα ασαφές περιβάλλον ξένο στο υποκείμενο αλλά απαρτίζεται από καθαρά στοιχεία τα οποία σχετίζονται συνεχώς με το σύνολο των παραμέτρων της περιοχής. Όσο σαφέστερα είναι τα αντικείμενα και όσο πιο κατανοητή ταυτότητα έχουν τόσο πιο άμεση, πιο καθαρή, πιο αληθινή είναι και η σχέση που έχει το υποκείμενο με τα αντικείμενα μέσα σε αυτό που ονομάζουμε χώρο. Με άλλα λόγια τόσο περισσότερο καταλαβαίνει ο άνθρωπος το χώρο όπου ζει, δηλαδή τόσο ουσιαστικότερα αναγνωρίζει τον εαυτό του  μέσα στα πάντα.

Επανέρχομαι λοιπόν στην αρχική διαπίστωση: το σύγχρονο σπίτι κατακλύζεται από τόσα αντικείμενα που ο άνθρωπος ή αλλιώς η βαθύτερη έννοια της ζωής τείνει να παραμεριστεί. Ο διαχωρισμός σε υποκείμενο και σε αντικείμενα με τον πιο σαφή και εκφραστικό τρόπο πιστεύω ότι μπορεί να ορίσει νέους όρους στην καθημερινή ζωή και να επιτρέψει στον άνθρωπο να βρει μία νέα ισορροπία στο περιβάλλον και να προσδώσει καινούργιο νόημα  στον κόσμο με αφετηρία την υπαρξή του.